Ovo je jedna od najvećih misterija Novog Pazara
Na Velikom groblju u Novom Pazaru nalazi se stari mezar koji generacijama privlači pažnju Pazarcima poznat kao Arapov grob. Ko je čovek sahranjen ispod neobičnog nišana ni danas nije potpuno razjašnjeno, a istorijski izvori, stručni radovi i narodna predanja nude nekoliko različitih odgovora.
Na nišanu se nalazi prikaz sablje, dok njegov oblik i turban ukazuju na osobu ratničkog statusa. Jedno stručno istraživanje islamske epigrafike navodi čak da bi mezar mogao biti stariji od 350 godina. Sa druge strane, u jednom delu lokalne istoriografije Arapov grob povezuje se sa Kara Ahmedom, komandantom novopazarskog garnizona iz 19. veka. Upravo ta razlika pokazuje da priča još nije do kraja razjašnjena.
A onda počinju legende – neke toliko neobične da se u Novom Pazaru prenose već generacijama.
Legenda o ratniku koji je nosio svoju glavu
Jedno od najpoznatijih predanja govori da je nepoznati Arapin poginuo u borbi tako što mu je odsečena glava, ali da nakon toga nije odmah pao. Prema legendi, nastavio je da ide noseći svoju glavu pod pazuhom. Tek kada ga je ugledala jedna žena, ratnik je pao, a na mestu na kojem je izdahnuo navodno je i sahranjen.
Druga verzija predanja govori o Arapinu koji je pokušao da presretne svatove i otme nevestu. U sukobu koji je usledio navodno mu je odsečena glava, posle čega je sahranjen upravo na mestu koje je danas poznato kao Arapov grob.
U knjizi „100 legendi i priča iz starog Pazara“, koju je prikupio Elijas Rebronja, zabeleženo je još nekoliko narodnih verzija ove priče. U jednoj se čovek iz groba naziva Crnim Arapinom ili Mula Arapinom, dok ga druga predanja povezuju sa Arap džamijom. Knjigu je 2023. godine izdala Narodna biblioteka „Dositej Obradović“ u Novom Pazaru.
Da li grob pripada čoveku povezanom sa Arap džamijom?
Jedna od najstarijih teorija povezuje mezar sa Hasan Čelebijom, odnosno sa čovekom čije se ime vezuje za Arap džamiju u Novom Pazaru. Džamija se u pisanim izvorima pominje još 1528. godine, a sačuvano je narodno predanje da je Hasan Čelebi bio Arapin. Međutim, u dokumentima iz 16. veka uz njegovo ime nema podatka kojim bi bilo potvrđeno njegovo arapsko poreklo.
Postoji i druga mogućnost. Arap džamija je spaljena 1689. godine, a potom obnovljena. Prema predanju koje beleži Medžlis Islamske zajednice Novi Pazar, moguće je da ju je obnovio neki Arapin koji je u gradu služio kao osmanski oficir ili starešina. Upravo njemu je, prema toj priči, kasnije na Velikom groblju podignut veliki nadgrobni spomenik koji je postao poznat kao Arapov grob.
Kara Ahmed – istorijska ličnost iza legende?
Postoji, međutim, i potpuno drugačije tumačenje. Prema tekstovima istoričara Esada Rahića i kasnijim zapisima o pazarskim legendama, u mezaru bi mogao da bude Kara Ahmed, vojskovođa arapskog porekla koji je postavljen za komandanta novopazarskog garnizona. Prema toj verziji, Kara Ahmed se vremenom sukobio sa bosanskim vezirom, a 1843. godine je ubijen u Novom Pazaru.
Rahić navodi da je Kara Ahmed pogođen sa čak 42 metka i da je potom sahranjen na Velikom groblju. Njegova porodica je, prema istom izvoru, otišla u Bijelo Polje, dok su se pojedini potomci 1918. godine vratili u Novi Pazar.
Ali upravo ovde nastaje najveća nedoumica.
Zvanična Strategija razvoja kulture sandžačkih Bošnjaka u Srbiji, objavljena na sajtu Bošnjačkog nacionalnog vijeća, Veliko mezarje – Arapov grob svrstava u 16. vek. I odluka BNV-a o kulturnim dobrima od posebnog značaja takođe Arapov grob navodi kao spomenik iz 16. veka. Ukoliko je takvo datiranje tačno, mezar ne bi mogao pripadati Kara Ahmedu koji je živeo u 19. veku.
Dodatnu dilemu stvara stručno istraživanje nišana u kojem se, na osnovu konstrukcije, kamena i oblika spomenika sa turbanom, procenjuje da je Arapov mezar stariji od 350 godina. Na nišanu nema natpisa koji bi nedvosmisleno otkrio ime pokojnika, dok uklesana sablja upućuje na to da je reč o ratniku ili osobi stradaloj u borbi.
Zbog toga se iza jednostavnog naziva „Arapov grob“ krije znatno veća istorijska zagonetka nego što se na prvi pogled čini.
Pouzdano je da stari mezar postoji na Velikom groblju u Novom Pazaru i da je vekovima deo lokalnog pamćenja. Međutim, bez natpisa koji bi otkrio identitet sahranjenog čoveka i uz različita datiranja, priče o Hasan Čelebiji, osmanskom oficiru, Kara Ahmedu i ratniku koji je navodno nosio sopstvenu glavu ostaju spoj istorije i narodnog predanja – i jedna od najzanimljivijih misterija starog Novog Pazara.
